Bibliografía multidisciplinar de la frontera hispano-portuguesa

[Sinopsis reproducida de BILEGA]

Traballo dividido en tres apdos.: No primeiro resúmese o descubrimento inesperado na década de 1990 das falas do val de Xálima (noroeste de Cáceres) no contorno filolóxico galego. O segundo céntrase nas particularidades lingüísticas do val, tanto nos trazos comúns aos actuais falares galegos e portugueses, como nos trazos propios destas falas; para esta caracterización o autor baséase nos traballos de Clarinda de Azevedo Maia, José Enrique Gargallo Gil e Xosé Henrique Costas González. Na última epígrafe inténtase situar estas falas en relación ao galego e ao portugués modernos.

ÍNDICE: 1. Introducción || 2. O "descubrimento inesperado" do falar "essencialmente galego" da rexión de Xálima | 2.1. O meu "descubrimento" destas falas | 2.2. O impacto en Galicia dese "descubrimento" || 3. Trazos galegos das falas de Xálima | 3.1. Trazos comúns á xeneralidade das falas galegas | 3.2. Xálima, "maqueta" do galego dialectal || 4. Trazos non galegos das falas de Xálima | 4.1. Trazos propios do castelán | 4.2. Trazos astur-leoneses | 4.3. Trazos característicos de Xálima || 5. As falas de Xálima, un "bacelo" do galego antigo || Referencias bibliográficas

[Resumo procedente da fonte orixinal]

No val do río Ellas ou val de Xálima, na Estremadura española, nos concellos de Valverde, As Ellas e S. Martiño de Trebello, o 90% dos seus 5.000 habitantes usa habitualmente algunha das tres variedades dun falar “essencialmente galego” (Lindley Cintra, 1974). Estas tres variedades -chamadas polos seus falantes valverdeiro, lagarteiro e mañego-, non teñen máis recoñecemento legal que unha declaración BIC (Bien de Interés Cultural) do Parlamento de Estremadura no ano 2000, pero non posuén ningún recoñecemento estatutario, nin lei de protección, nin moito menos carácter cooficial. A pesar de estaren citadas en todos os informes do Comité de Expertos do Consello de Europa como “Galician in Extremadura”, a súa ausencia do mundo escolar e oficial é clamorosa. De datos recentes (Manso Flores, 2016) tírase que 90% dos escolares usa habitualmente a fala entre eles, nas redes sociais, na internet etc., pero nas aulas este uso é inexistente pois só o castelán está autorizado. Coa pasaxe acelerada dunha sociedade eminentemente rural e agrícola a unha outra vilega e mediaticamente urbanófila, esta situación de falta de estudo dun modelo lingüístico acarrexa entre a poboación escolar a aceptación indolora e inconsciente de moitos castelanismos morfolóxicos, sintácticos, fonéticos e sobre todo léxicos, pois é no léxico onde se observa máis claramente a irrupción da enxurrada de castelanismos. É decer: se non se lle pon remedio a isto, a ausencia da lingua no mundo escolar provocará axiña a hibridación e progresiva disolución destas falas nun castelán rexional estremeño con restos de galego-portugués. Desde hai 25 anos vimos constatando que a fala dos novos presenta moitas máis interferencias cá dos seus proxenitores. As enquisas sociolingüísticas máis recentes (Ramallo, 2011 e Manso, 2016) mostran dúas tendencias sorprendentes: por un lado soben perigosamente os usos familiares bilingües e mesmo monolingües en castelán, pero por outro a presenza social das falas é tan forte que a maioría dos rapaces usan a variedade local como medio de socialización, afirmación e identificación. Se a fala non entra na escola a hibridación e degradación está servida. Pero, que modelo normativo debería entrar na escola? Unha normativa de tendencia portuguesa? Unha de tendencia galega? Ou unha solución “à mirandesa”? O problema non é de fácil solución pero o remedio hai que aplicalo urxentemente porque a degradación da lingua é moi preocupante. Estas variedades poderán non ser substituídas polo español, pero corren o risco de seren castelanizadas ata se faceren irrecoñecibles como falas galego-portuguesas.

ÍNDICE: 1. Raia lingüística vs. fronteira política || 2. A lingua portuguesa en Castela-León || 3. A lingua portuguesa na Estremadura española: referencias legais | 3.1. Os falares galego-portugueses e portugueses da Estremadura | 3.1.1. O falar arcaizante de Ferreira ou Firrêra de Alcântara ou firrerenho | 3.1.2. Os falares beirões de Cedilho e Valença de Alcântara e o alentejano da Codesseira || 3.1.3. O falar de Olivença e Tálega || 4. Factores comúns que favorecen o abandono das variedades propias || 5. Posibilidades de re-emerxencia lingüística segundo unha enquisa sobre usos e actitudes en Olivença | 5.1. Lingua habitual | 5.2. Sabe falar a lingua local portuguesa? | 5.3. Onde aprendeu a lingua local portuguesa e onde a lingua do Estado (española)? | 5.4. Usos lingüísticos oficiais e coloquiais | 5.5. Gustaríalle un ensino ao 50% entre portugués e español? E ao 100% en portugués? | 5.6. Asociación lingua local con identidade local | 5.7. Utilidade da lingua local | 5.8. As autoridades preocúpanse pola lingua local? || 6. Ramo || Bibliografía

Análise das feiras de Estremoz entre finais do século XVIII e início do século XIX como contributo para o estudo da constituição do mercado interno em Portugal.